stat

Międzywojenny Gdańsk w oczach polskiego korespondenta prasowego

24 lutego 2017, 9:00
Jan Daniluk
artykuł historyczny

Rzadko w ręce miłośników historii Gdańska (a międzywojennego w szczególności) trafiają książki tak kompletne, jak wydany niedawno "Gdańsk przed burzą". To opracowany zbiór tekstów autorstwa Adama Czartkowskiego, polskiego korespondenta "Kuriera Warszawskiego" z Wolnego Miasta Gdańska.



Książka ukazała się w połowie grudnia zeszłego roku. W przedświątecznej gorączce i mnogości nowych tytułów, jakie pojawiły się wówczas na rynku wydawniczym, można było ją łatwo przeoczyć. Dla każdego miłośnika historii Gdańska międzywojennego (a tych, jak doskonale wiemy, nie brakuje) byłaby to jednak duża strata. Oto bowiem w nasze ręce trafiła... książka niemal idealna. Ale po kolei.

Korespondencja z Wolnego Miasta

Na 256 stronach zamieszczono łącznie 140 tekstów autorstwa Adama Czartkowskiego, które zostały opublikowane na łamach "Kuriera Warszawskiego" od połowy 1931 r. do końca 1934 r. Wszystkie one zostały zamieszczone w porządku chronologicznym, w układzie trzech kolumn na jednej stronie (świetny zabieg, podkreślający, że mamy do czynienia z tekstami prasowymi). Każda kolejna korespondencja opatrzona została dużym tytułem, co pozwala na łatwiejszą nawigację po stronach książki.

Co istotne - wybrane postacie czy wydarzenia, które przewijają się w artykułach napisanych przeszło 80 lat temu przez Czartkowskiego, są objaśnione. Zadanie to wykonała Lucyna Żukowska, autorka wydanej trzy lata temu książki pt. "Między śmiercią a diabłem. Kościół ewangelicki w Gdańsku w okresie rządów NSDAP (1933-1945)". Współczesne wydanie tekstów Czartkowskiego zawdzięczamy jednak przede wszystkim - podążając za lakonicznymi informacjami zawartymi na stronie redakcyjnej (niestety, nie zostało to nigdzie w tekście szerzej objaśnione - a szkoda!) - dwóm osobom: Krzysztofowi Andrzejowi Jeżewskiemu i Peterowi Oliverowi Loewowi. Miłośnicy historii bez problemu rozpoznają pewnie nazwisko tego ostatniego (w omawianej pracy jest on zresztą autorem wstępu).

Kronikarz "brunatniejącego" Gdańska

Kim był autor prezentowanych w książce tekstów? Adam Czartkowski (1881-1958) był botanikiem, historykiem kultury, pedagogiem, edytorem i działaczem społecznym. Człowiekiem, jakich dziś już rzadko się spotyka. Do Gdańska trafił w 1928 r. Został tu oddelegowany jako nauczyciel nauk przyrodniczych, z zadaniem objęcia funkcji pedagoga w Gimnazjum Polskim (został także wicedyrektorem tej szkoły).

Zobacz także: Mapa Gdańska, Gdyni i Sopotu z lat 40. XX wieku

W 1931 r. zaczął pisać dla "Kuriera Warszawskiego". Świetnie znał język niemiecki, do tego czasu poznał także specyficzne stosunki panujące w Wolnym Mieście. Pełnił funkcję korespondenta przez osiem lat, do wybuchu II wojny światowej. Był bacznym obserwatorem, bystrym analitykiem i profesjonalnym korespondentem (co nie oznacza, że w swych osądach nie był nieomylny). Korzystał szeroko z lokalnej prasy, miał także (dzięki zaangażowaniu społecznemu) świetny ogląd na stosunki w środowisku Polonii Gdańskiej. Dzięki temu jego korespondencja układa się w fascynującą kronikę "brunatniejącego" Gdańska - miasta, w którym coraz silniejsze poparcie zyskują narodowi socjaliści. Prezentowane teksty Czartkowskiego dotyczą w przeważającym stopniu życia politycznego, choć oczywiście znajdziemy także trochę informacji np. o życiu społecznym czy religijnym w Gdańsku na początku lat 30.

Bogata ikonografia

Cieszy oko twarda oprawa, dobrej jakości papier, mnogość ilustracji. Te ostatnie to zresztą kolejny atut omawianej publikacji. Obok bowiem fotografii znanych, zamieszczono w książce także szereg ilustracji pochodzących z ówczesnej prasy, które zazwyczaj ściśle wiążą się z omawianym w danym momencie tematem. Sięgnięcie po zasoby ilustracji prasowej było o tyleż oczywistym, co wciąż rzadko spotykanym we współczesnej literaturze poświęconej Gdańskowi, rozwiązaniem. Uważni czytelnicy nie powinni być zaskoczeni - publikacja sygnowana jest logiem Fundacji "Terytorium Książki", które kontynuuje działalność uznanego, słynącego właśnie z pięknie wydawanych pozycji, gdańskiego wydawnictwa słowo/obraz terytoria. Brawa należą się zarówno Ewie Lichnerowicz, która odpowiadała za wybór ilustracji, jak i projektantom graficznym i składaczom (Stanisławowi Salijowi, Joannie Kwiatkowskiej).

Książka idealna?

Nie przywykłem do pisania recenzji czy omówień publikacji, którym trudno byłoby zarzucić jakikolwiek błąd, który wpływałby istotnie na ocenę całości. Tymczasem tak właśnie jest w przypadku pierwszej części "Gdańska przed burzą...". Oczywiście, że można wytknąć kilka drobnych mankamentów - ot, na przykład zabrakło mi pełnego wykazu użytego materiału ikonograficznego (pochodzi on zapewne głównie ze zbiorów PAN Biblioteki Gdańskiej, przy której współpracy wydano zresztą książkę). Przydałby się także choćby jeden akapit uchylający rąbka tajemnicy, od kiedy i jak długo opracowywano teksty Czarkowskiego, kto był pomysłodawcą ich wydania, itp. Drobne potknięcia znalazłem w podpisach dosłownie dwóch ilustracji (a to naprawdę świetny wynik!). Ale powiedzmy sobie szczerze - to nie są żadne istotne błędy.

Słowem podsumowania

Adama Czarkowskiego "Gdańsk przed burzą. Korespondencje dla «Kuriera Warszawskiego». Część 1: 1931-1934" to starannie opracowany i pięknie wydany zbiór tekstów. Artykuły Czartkowskiego stanowią wartościową kronikę i - wbrew pozorom - ich lektura potrafi wciągnąć niczym dobra fabuła osadzona w realiach międzywojnia. To jeden z największych atutów tej pracy. Stanowi ona z jednej strony kapitalny zbiór źródeł dla badaczy, z drugiej zaś - fascynującą lekturę dla pasjonatów i miłośników historii. W mojej ocenie jest to pozycja obowiązkowa dla wszystkich tych, którzy interesują się dziejami Wolnego Miasta Gdańska. I należy się cieszyć, że pojawią się także kolejne części.

Książka dostępna jest m.in. w sklepie internetowym wydawnictwa słowo/obraz terytoria w cenie 58,65 zł

Gdańsk w okresie II wojny światowej w kolorze
autor Jan Daniluk - badacz historii Gdańska w XIX i XX w. oraz wybranych zagadnień z historii ziem polskich wcielonych do Rzeszy w latach II wojny światowej oraz Prus Wschodnich z lat 1933-1945