stat

Patroni tramwajów: Filip Clüver

10 maja 2017, 10:25
Marcin Stąporek
artykuł historyczny

W dziewiętnastym odcinku naszego cyklu "Patroni gdańskich tramwajów" przedstawiamy sylwetkę Filipa Clüvera. Tydzień temu opisaliśmy profesora Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego - Pawła Patera, a za tydzień przedstawimy przedrozbiorowego burmistrza - Eduarda von Conradiego.



Filip Clüver należy do grupy osób urodzonych w dawnym Gdańsku, które w swoim czasie uzyskały sławę europejską, jednak głównych swoich osiągnięć dokonały już po wyjeździe z rodzinnego miasta (spośród patronów tramwajów zaliczanych do naukowców, podobnie kształtowały się biografie np. Fahrenheita, Schopenhauera czy Johanna Georga Forstera, a z artystów - Daniela Chodowieckiego, Jeremiasza Falcka, Andreasa Schlütera).

Urodził się w 1580 r. w gdańskiej rodzinie mieszczańskiej - część biografów uważa, że jego ojcem był kupiec Jakub Clüver, inni - że mincerz (dzierżawca gdańskiej mennicy) Filip, brat Jakuba. Najwyraźniej rodzina starała się wyrobić mu znajomości wśród elit, bowiem młody Filip przebywał przez pewien czas na dworze królewskim Zygmunta III Wazy (gdzie poznał język polski), a później w Pradze na dworze cesarskim Rudolfa II Habsburga. Jako dwudziestolatek powrócił do rodzinnego Gdańska i rozpoczął studia prawno-historyczne w tutejszym Gimnazjum Akademickim. Następnie, w celu kontynuowania nauki, wysłano go do Niderlandów.

Filip Clüver wstąpił na sławny uniwersytet w Lejdzie i poznał człowieka, pod którego wpływem wybrał dalszą drogę naukową. Był to pochodzący z Francji Joseph Justus Scaliger, profesor filologii klasycznej, autor komentarzy do wielu dzieł starożytnych pisarzy, twórca naukowych podstaw chronologii starożytnej. Od czasów odrodzenia elity europejskie znajdowały się pod przemożnym wpływem odkrywanego dziedzictwa antycznych Rzymian i Greków; znajomość łaciny, historii i mitologii antycznej stanowiła kanon wykształcenia Europejczyków doby renesansu i baroku. Z wolna rodziły się podstawy naukowej wiedzy o starożytności; gdańszczanin Clüver miał się stać jednym z tych, których prace przygotowały grunt dla późniejszych badaczy.

Początkowo musiał stawić czoło przeciwnościom losu; gdy bowiem przebywający w Gdańsku ojciec dowiedział się, że Filip zamierza poświęcić się badaniom antyku, zamiast kończyć studia prawnicze, wstrzymał finansowanie nauki. Młody Clüver zaczął wówczas służbę wojskową na terenie Czech i Węgier. Poznał wtedy czeskiego arystokratę Georga Popela von Lobkowicz (Jiří Popel z Lobkovic), znajdującego się w niełasce Habsburgów. Clüver pomógł przełożyć na łacinę traktat Lobkowicza pt. Pismo obronne (Vertheidigungsschrift), czym także naraził się na niechęć dworu cesarskiego i musiał uchodzić do Lejdy.

Prawdopodobnie dzięki pieniądzom, jakie potajemnie przesyłała mu z Gdańska matka, przedsięwziął szereg podróży m.in. do Norwegii, Francji, Szwajcarii i Niemiec. Najdłużej zabawił w Anglii, gdzie ożenił się i napisał pierwszą rozprawę naukową, poświęconą Niderlandom w starożytności: Opis delty Renu (dosł. trzech odnóg ujściowych) i przyległego wybrzeża, wydaną w Lejdzie w 1611 r.

W 1615 r. osiedlił się w Lejdzie, gdzie po wydaniu rok później rozprawy Starożytna Germania otrzymał tytuł Geographus academicus i pensję w wysokości 500 florenów; co ciekawe, nie pociągało to za sobą obowiązku prowadzenia wykładów ani żadnych innych zobowiązań. W dziele tym Clüver wykroczył daleko poza zagadnienia topograficzne, przedstawiając obfity materiał z zakresu osadnictwa, religii i obyczajów. Zajął się także kwestią wyznaczenia wschodniej rubieży Europy, którą przesuwał dalej na wschód niż dawniejsi autorzy, w rejon łańcucha górskiego Uralu.

Warto wspomnieć, że egzemplarze dzieła Clüver przesłał Radzie Miejskiej Gdańska, pisząc przy tej okazji: "Najbardziej pociąga nas miłość do tej ziemi, na której po raz pierwszy ujrzeliśmy światło dzienne, gdzie ciało otrzymało pierwsze pożywienie, a duch pierwszą wiedzę."

Pod koniec 1617 r., korzystając ze stypendium uczelni w Lejdzie, udał się w podróż po Italii i Sycylii; jeśli wierzyć biografom, miał w ciągu blisko dziewięciu miesięcy pokonać pieszo trasę około 3700 km. Wędrówka ta dostarczyła mu materiału do kolejnych rozpraw, ale poważnie nadszarpnęła zdrowie. Po powrocie do Niderlandów napisał traktat Starożytna Sycylia, a także Sardynia i Korsyka (1619). Następnie powstała, uważana za jego najważniejsze dzieło, Starożytna Italia (Italia antiqua), wydana w 1624 r. Nie dane mu było ujrzeć tego dzieła w wersji drukowanej, zmarł bowiem w ostatni dzień 1622 r., pozostawiając żonę, córkę i syna.

Pośmiertnie ukazało się jeszcze dzieło pod barokowym tytułem Wprowadzenia do geografii ogólnej tak starej, jak nowej ksiąg sześć. Praca ta stanowiła geograficzny opis wszystkich znanych wówczas kontynentów; znalazł się tam także krótki, ale rzetelny opis Polski. Przez ponad sto lat dzieło Clüvera było najważniejszym podręcznikiem do nauki geografii w szkołach i na uniwersytetach; doczekało się szeregu wydań w oficynach niderlandzkich i niemieckich, a także tłumaczeń na języki nowożytne.

Obecnie o Clüverze pamiętają głównie historycy nauki. Być może najbardziej trwałym jego osiągnięciem pozostało utożsamienie wschodniej granicy Europy z Uralem, choć wiedzą o tym jedynie nieliczni.

Wyjątkowa kolekcja biletów komunikacji miejskiej
autor Marcin Stąporek - autor jest publicystą historycznym, prowadzi firmę archeologiczną. Pracował w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku i Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Gdańsku. Obecnie jest pracownikiem Biura Prezydenta Gdańska ds. Kultury.