stat

Patroni tramwajów: Paweł Pater

3 maja 2017, 9:00
Marcin Stąporek
artykuł historyczny

W osiemnastym odcinku naszego cyklu "Patroni gdańskich tramwajów" przedstawiamy sylwetkę Pawła Patera. Tydzień temu opisaliśmy nauczyciela Polskich Szkół Handlowych - Szczepana Pileckiego, a za tydzień przedstawimy renesansowego geografa - Filipa Clüvera.



Paweł Pater był synem pastora luterańskiego pochodzenia węgierskiego (ewentualnie węgiersko-niemieckiego). Przyszedł na świat w 1656 r. u stóp Wysokich Tatr, w Wierzbowie na Spiszu, jednym z miast zastawionych w 1412 r. przez króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego Władysławowi Jagielle i od tego czasu należących do Korony Polskiej.

Gdy był nastolatkiem, jego rodzice opuścili Spisz i udali się do Wrocławia, gdzie w 1679 r. Paweł ukończył gimnazjum św. Marii Magdaleny. Następnie udał się na studia do Lipska i Jeny, korzystając ze stypendium władz miejskich Wrocławia. W okresie studenckim pracował też jako bibliotekarz sławnej biblioteki książęcej w Wolfenbüttel. W czasie studiów interesował się m.in. matematyką i astronomią. W 1685 r. zdał egzamin magisterski z filozofii, a następnie przez pewien czas zarobkował jako prywatny nauczyciel młodzieży pochodzenia szlacheckiego.

W 1688 r. Paweł Pater otrzymał stanowisko profesora w Gimnazjum Akademickim w Toruniu. Inaugurując swój urząd, 18 marca 1688 r. wygłosił odczyt De iis quae recentiores Mathematici in coelo detexerunt. Tekst przemowy nie dochował się do naszych czasów, ale drukowane zaproszenie na wykład zawierało pochwałę Mikołaja Kopernika i matematyki jako nauki. W Toruniu Pater wykładał nauki ścisłe (matematykę, astronomię, geografię), w tym zwłaszcza dokonania takich uczonych jak Francis Bacon, Galileusz, Isaac Newton, John Locke i Jan Ámos Komenský.

Po wybuchu wojny północnej opuścił Toruń i przemieszczając się pomiędzy różnymi miastami, ostatecznie znalazł się w Gdańsku, gdzie 25 września 1705 r. dzięki poparciu burmistrza Johanna Ernsta Schmiedena powierzono mu profesurę matematyki w miejscowym Gimnazjum Akademickim (podobno powodem wizyty w Gdańsku była początkowo jedynie chęć zapoznania się ze zbiorami biblioteki Rady Miejskiej).

Jako profesor gimnazjalny, w czasie wykładów z mechaniki (wiadomości o wadze, dźwigni, klinie, bloku i innych maszynach prostych) Pater stosował metodę przechodzenia od definicji, postulatów i aksjomatów do twierdzeń (tzw. metoda dedukcyjno-hipotetyczna). Nauczając mechaniki czy matematyki dbał o wprowadzanie metod poglądowych oraz praktyczne zastosowanie poznanych zasad. W tym celu latem wędrował z uczniami poza rogatki miejskie, by na wolnym powietrzu uzasadniać poznane twierdzenia przez mierzenie pól, lasów i ogrodów oraz wysokości i odległości wyznaczonych punktów.

Jako naukowiec, Pater reprezentował typ uczoności barokowej, głosząc niekiedy dość fantastyczne poglądy, pozbawione naukowych podstaw. Np. w dziele Kurtze Beschreibung der neuen Wunder Erscheinung opisywał Drogę Mleczną jako złożoną z wielkiej liczby małych gwiazd, których nie można dostrzec gołym okiem. Według Patera leżały one tak blisko siebie, że można by posługiwać się gołębiami pocztowymi do przewożenia listów z jednej gwiazdy na drugą.

W innym dziele Wunder des Himmels przedstawiał planetę Wenus, jego zdaniem półtora raza większą od Ziemi i obiegającą Słońce w ciągu ośmiu miesięcy (tymczasem średnica Wenus jest o 650 km mniejsza od ziemskiej, zaś planeta ta obiega Słońce w ok. 225 dni). W kolejnej pracy opisał zaćmienie Słońca w oparciu o własne obserwacje w dniu 12 maja 1706 r.

W 1723 r. Pater wydał rozprawę Dissertatio de Mari Caspico. Zestawił w niej m.in. cytaty z autorów piszących o Morzu Kaspijskim, od Juliusza Cezara aż po profesora gdańskiego gimnazjum Bartłomieja Keckermanna. Wykazał się także znajomością dzieła Ptolemeusza oraz siedemnastowiecznych relacji podróżników odwiedzających Persję.

Ważną częścią działalności Patera w Gdańsku było zorganizowanie własnej oficyny drukarskiej przy Żabim Kruku, w pobliżu Gimnazjum Akademickiego. Na bazie drukarni urządził szkołę, dającą wykształcenie ogólne oraz przygotowanie do konkretnej pracy zawodowej w drukarstwie. Dla tych zamierzeń uzyskał poparcie samego króla Augusta II, który polecał go uwadze Rady Miejskiej Gdańska. Działająca od 1710 r. szkoła typograficzna Pawła Patera z pracownią introligatorską i internatem, była pierwszą w Polsce szkołą zawodową. Po ukończeniu nauki, absolwenci otrzymywali dyplom czeladnika.

Do najważniejszych pozycji drukowanych w oficynie Patera należały "kalendarze" w języku niemieckim i polskim, propagujące szereg porad dla użytkowników, i, według opinii współczesnych nam badaczy, "krytycyzmem i walką z przesądami wyróżniające się dodatnio na tle produkcji epoki".

Prywatnie Pater uchodził za dziwaka, do czego przyczyniał się niedbały ubiór, ale także jego pogoda ducha, poczucie humoru i dowcipne usposobienie. Pod koniec życia zdarzało mu się nadużywać wina i nieraz uczniowie zabierali go, leżącego pod drzwiami, by ułożyć swego profesora do snu.

Lubiano go za życzliwy i serdeczny stosunek do uczniów. Niedługo przed śmiercią, Paweł Pater sam ułożył własne żartobliwe epitafium. Zmarł po krótkiej chorobie 7 grudnia 1724 r., pozostawiając po sobie żal i ciepłe wspomnienia. Jego księgozbiór został w 1725 r. sprzedany na licytacji (zachował się wydrukowany katalog wszystkich pozycji bibliotecznych).

Właściwie trudno odgadnąć, co spowodowało, że Paweł Pater został wybrany na patrona jednego z gdańskich tramwajów. Był dość typowym intelektualistą przełomu baroku i oświecenia, wyróżniającym się na tle współczesnych może jedynie szczególnie barwnym życiorysem. Z pewną przesadą uznaje się go za pioniera szkolnictwa zawodowego na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
autor Marcin Stąporek - autor jest publicystą historycznym, prowadzi firmę archeologiczną. Pracował w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku i Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Gdańsku. Obecnie jest pracownikiem Biura Prezydenta Gdańska ds. Kultury.