stat

Patroni tramwajów: Jakub Teodor Klein

11 października 2017 (artykuł sprzed 2 lat)
Marcin Stąporek
artykuł historyczny

W czterdziestym pierwszym odcinku naszego cyklu "Patroni gdańskich tramwajów" przedstawiamy sylwetkę Jakuba Teodora Kleina. Tydzień temu pisaliśmy o Janie Wulffie, budowniczym organów w Archikatedrze Oliwskiej, a za tydzień przedstawimy Johanna Uphagena.



Jakub Teodor Klein urodził się w Królewcu 15 sierpnia 1685 r. W latach 1701-06 studiował w rodzinnym mieście, a następnie do 1711 podróżował po Europie, poznając wiele uniwersytetów i wielu uczonych niemieckich, holenderskich, francuskich, angielskich i włoskich. Zwiedzał m.in. Tyrol i Szwecję.

Zawarł znajomość z filozofem i przyrodnikiem Christianem Wolfem i pod jego wpływem postanowił poświęcić się badaniom zoologicznym. Również w tym czasie pełnił obowiązki sekretarza księcia palatyna reńskiego, Karola Filipa.

Po śmierci swojego ojca powrócił do Prus i w 1712 r. osiadł w Gdańsku. W następnym roku został sekretarzem Rady Miejskiej Gdańska; godna uwagi jest uchwała Rady z 20 grudnia 1713 r., w której Kleinowi nakazano naukę języka polskiego, by mógł brać udział w poselstwach i spełniać obowiązki sekretarza rezydującego przy dworze królewskim. Choć Klein na stanowisku sekretarza Rady Miejskiej pozostał aż do 1758 r., to przez pierwsze dwa lata nie pobierał za to wynagrodzenia.

W latach 1714-16 Klein był rezydentem gdańskim przy dworze Augusta II w Dreźnie i Warszawie. Posłował od króla do zagranicznych dworów, m.in. do cara Piotra I, na dwór pruski w Berlinie i angielski w Hanowerze.

W ramach innych obowiązków służbowych był m.in. kierownikiem gdańskiego archiwum miejskiego, kancelarii, prowadził też księgi gruntowe. W okresie od września 1737 do maja 1738 posłował po raz ostatni do Drezna na dwór Augusta III. W tym czasie wydał swą córkę Dorotę Juliannę za późniejszego rajcę i burmistrza Gdańska Daniela Gralatha.

Czas wolny od pracy administracyjnej i dyplomatycznej poświęcał na badania naukowe. Zresztą także swoje dyplomatyczne podróże wykorzystywał do gromadzenia okazów przyrodniczych, m.in. roślin, bulw, nasion, kwiatów, owadów ślimaków, ptaków, ryb i innych zwierząt. W celach badawczych gromadził także minerały, kamienie szlachetne i naturalne, bursztyny, korale, muszle, złoto, srebro i miedź. Badania naukowe Kleina i jego zainteresowania odzwierciedlał zgromadzony przez niego księgozbiór.

W 1718 r. Klein założył prywatny ogród botaniczny na Długich Ogrodach. Wybudował w nim m.in. szklarnię i pawilon mieszczący zbiory przyrodnicze. W nim prezentował swoim gościom gromadzone i hodowane przez siebie okazy roślin z całego świata, wśród których były nawet okazy flory afrykańskiej i południowoamerykańskiej.

Przygotowując się do utworzenia ogrodu, Klein prowadził obszerną korespondencję z Janem Heucherem, lekarzem Augusta III, wówczas znanym botanikiem i krystalografem. Później utrzymywał ożywiony kontakt ze szwedzkim przyrodnikiem Karolem Linneuszem. Opublikował trzy katalogi roślin uprawianych w swoim ogrodzie, łącznie ok. 340 gatunków i odmian.

Zbiory przyrodnicze Kleina zyskały europejską renomę, a ogród cieszył się zainteresowaniem takich odwiedzających Gdańsk osobistości, jak car Piotr I i królowie Fryderyk Wilhelm I, Stanisław Leszczyński, August II czy Fryderyk II. Do najbardziej sensacyjnych osiągnięć Kleina zaliczano wyhodowanie krzewu kawowego, którego owoce gdańszczanin rozsyłał wielu władcom i uczonym europejskim.

Klein znał prace Linneusza, który opracował systematykę roślin i zwierząt, jednak oceniał je negatywnie i zamiast tego proponował własną klasyfikację. Podjął próbę usystematyzowania całego świata zwierzęcego, za wyjątkiem owadów. W swoim czasie uznawano Kleina za autorytet w dziedzinie zoologii, a wiele jego dzieł (pisanych głównie po łacinie) tłumaczono od razu na języki niemiecki, holenderski, angielski i francuski. W rzeczywistości system Kleina był sztuczny i niekonsekwentny, toteż został niebawem zarzucony, podczas gdy wiele ustaleń Linneusza do dziś zachowało aktualność.

Jakub Teodor Klein uczestniczył w założeniu i w pracach pierwszego w Gdańsku (a zarazem pierwszego na ziemiach polskich) towarzystwa naukowego Societas litteraria..., a w 1743 r. wspólnie ze swoim zięciem - Danielem Gralathem - i innymi światłymi gdańszczanami, m.in. pastorem i lektorem języka polskiego w Gimnazjum Akademickim, Pawłem Świetlickim, współzakładał Towarzystwo Przyrodnicze - Societas Physicae Experimentalis, po niemiecku zwane Naturforschende Gesellschaft. W latach 1743-46 był sekretarzem, a w 1747 r. dyrektorem tegoż towarzystwa. Wcześniej, bo w 1729 r. został powołany na członka Royal Society w Londynie, w 1748 r. Akademii Nauk w Bolonii, w 1753 r. - w Petersburgu i kilku innych.

Klein pozostawił obszerną spuściznę naukową, obejmującą 81 prac, w tym 33 monografie, 16 rozpraw publikowanych w "Philosophical Transactions", a 11 w "Versuche und Abhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft zu Danzig". Osiem prac botanicznych napisał w oparciu o obserwacje dokonane samodzielnie we własnym ogrodzie botanicznym. Pozostawił też dziewięć prac o tematyce mineralogicznej i paleontologicznej, oraz kilka z zakresu medycyny, m.in. o kołtunie (Letter of the plica polonica mentioned, Philosophical Transactions 1731).

Zoologiczny dorobek Kleina obejmuje klasyfikację jeżowców, prace poświęcone gąbkom, jamochłonom, skorupiakom, mięczakom. Jako jeden z pierwszych badaczy usystematyzował ryby w dziele Historia piscium naturalis (sześć tomów wydawanych w Gdańsku od 1741 do 1749 r.), pisał też o płazach, gadach i ptakach.

Zmarł w Gdańsku 27 lutego 1759 r. Jego biblioteka przeszła w ręce Gralathów. Część księgozbioru sprzedał w 1772 r. jego wnuk Daniel Gralath młodszy na aukcji. Pozostałości zakupiła później Biblioteka Miejska.
autor Marcin Stąporek - autor jest publicystą historycznym, prowadzi firmę archeologiczną. Pracował w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku i Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Gdańsku. Obecnie jest pracownikiem Biura Prezydenta Gdańska ds. Kultury.